حکمت، یکی از مفاهیمی است که در هر بستر با توجه به نحوه استفاده از آن میتواند معنایی پیدا کند. در آیینها و باورهای دیگر ادیان نیز از این کلمه استفاده شده است. با وجود این، معنایی نسبی در ذهن همه ما از این مفهوم وجود دارد. حکمت در قرآن کریم از مفاهیم بنیادین و کلیدی به شمار میآید و همواره در کنار تعلیم کتاب و تزکیه نفوس مطرح شده است. قرآن، حکمت را موهبتی الهی و حقیقتی عمیق و ژرف معرفی میکند. حقیقتی که موجب استواری اندیشه، اعتدال در رفتار و تشخیص صحیح در عرصههای گوناگون زندگی است. حکمت در نگاه قرآنی صرف دانایی نظری نیست، بلکه معرفتی همراه با بصیرت و عمل صالح است؛ حقیقتی که انسان را به سوی خیر، صلاح و سعادت رهنمون کرده و او را از لغزشهای فکری و عملی مصون میدارد.
در آیه ۲۶۹ سوره بقره نیز از این مفهوم استفاده شده است. پای درس آیتالله سید جعفر سیدان نشستهایم تا درباب تفسیر این آیه و معنای حکمت بیشتر بیاموزیم. مطابق بیان ایشان این آیه بیان میکند که حکمت عطیهای الهی است و هر کسی به آن دست یابد، از خیر فراوان برخوردار شده است. مقصود از این خیر کثیر، بهرهمندی از شناخت درست در اعتقادات، استواری در اخلاق و سلامت در تدبیر امور فردی و اجتماعی است. همچنین آیه تأکید میکند تنها صاحبان خرد و اندیشهاند که ارزش این نعمت بزرگ را درک میکنند و از آن بهره حقیقی میبرند. در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانید.
هندسه معرفتی قرآن؛ چگونه با تدبر، حقایق اعتقادی را از دل وحی استخراج کنیم؟
متن آیه: «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبَابِ؛ خداوند حکمت را به هر کسی بخواهد میدهد و آن که به او حکمت داده شود، بیتردید او را خیر فراوانی دادهاند و جز صاحبان خرد، کسی متذکر نمیشود». سوره بقره، آیه ۲۶۹
«آیه ۲۶۹ سوره بقره است که ترجمهای دقیق و استوار از این آیه چنین است: خداوند حکمت را به هر کس بخواهد عطا میکند و هر که به او حکمت داده شود، بیتردید خیر فراوانی به او داده شده است و جز صاحبان خرد، متذکر نمیشوند.
این آیه شریفه در ارتباط با تبیین جایگاه حکمت و اهمیت آن در زندگی انسان است. حکمت، براساس معنای لغوی و آنچه در تفاسیر بیان شده، به معنای حقایق استوار، محکم و سعادتبخش است؛ حقایقی که در حوزه مسائل اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و تمامی اموری که بشر در مسیر زندگی خویش به آن نیازمند است، نقش اساسی و تعیینکننده دارند. ازاینرو، حکمت صرفاً دانشی سطحی یا مجموعهای از اطلاعات پراکنده نیست، بلکه معرفتی عمیق، منسجم و جهتدهنده است که میتواند مسیر صحیح اندیشه و عمل را روشن سازد.
بدین ترتیب، این حقایق استوار و ریشهدار، در تمامی ابعاد حیات انسانی ـ اعم از اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی ـ اهمیت بنیادین دارند و شایسته است انسان در پی تحصیل آن برآید و آن را در زندگی فردی و اجتماعی خویش به کار بندد. تأکید آیه بر اینکه خداوند حکمت را به هر کس بخواهد عطا میکند، به معنای تبعیض بیضابطه نیست؛ بلکه بیانگر آن است این موهبت الهی نصیب کسانی میشود که در درون خود آمادگی، طلب صادقانه و گرایش حقیقی به سوی حقایق استوار داشته باشند. افرادی که خواهان دستیابی به سعادت دنیوی و اخرویاند و در این مسیر تلاش میکنند، مشمول عنایت الهی قرار میگیرند.
بر اساس ادامه آیه، کسی که به او حکمت داده شود به «خیر کثیر» دست یافته است؛ زیرا حکمت منشأ سامانیافتن اندیشه، اصلاح رفتار و تنظیم درست زندگی در همه عرصههاست. البته درک ارزش این موهبت عظیم و توجه به آثار آن، تنها برای «اولوا الالباب» یعنی صاحبان عقل و خرد میسر است. آناناند که با تعقل و بصیرت درمییابند حکمت سرچشمه خیر فراوان است و انسان را به سوی کمال و سعادت حقیقی رهنمون میسازد. در نهایت، بهرهمندی از این عطیه الهی وابسته به اختیار و ارادهای است که خداوند در وجود انسان قرار داده است؛ هر اندازه طلب، پیگیری و فراهمسازی زمینههای آن بیشتر باشد، زمینه افاضه این خیر عظیم نیز افزونتر خواهد بود».
عطیه الهی که «خیر کثیر» است
نکات کلیدی این آموزه
تعریف: حکمت، دانشی سطحی نیست؛ بلکه حقایقی ریشهدار و جهتدهنده به اندیشه و عمل است.
شرط بازیابی: این عطیه براساس شایستگی، آمادگی درونی و طلب حقیقی به انسان عطا میشود.
نتیجه: بهرهمندی از حکمت، سرچشمه اصلاح رفتار و رسیدن به کمال دنیوی و اخروی است.
سخن آخر: موهبتی الهی که از آنِ اولوا الالباب است
آیه ۲۶۹ بقره، حکمت را اصیلترین معرفت و مایه خیر فراوان معرفی میکند. این موهبت نه یک امتیاز بیضابطه، بلکه پاسخی الهی به اشتیاق و بستر خردورزی انسان است. حکمت با سامانبخشی به اعتقادات و اخلاق، تنها برای صاحبان بصیرت درکشدنی است و کلید دستیابی به سعادت پایدار محسوب میشود.
نظر شما